Funkcjonowanie psychospołeczne osób z niepełnosprawnością intelektualną jest wielowymiarowym konstruktem, obejmującym interakcje pomiędzy indywidualnymi cechami osoby, środowiskiem w którym żyje, oraz jej zdolnością do adaptacji i uczestnictwa w życiu społecznym. Pierwotnie, podejście do osób z niepełnosprawnością intelektualną charakteryzowało się deficytowym modelem, koncentrującym się na ograniczeniach i potrzebie opieki. Ten model, choć wciąż obecny w niektórych kontekstach, stopniowo ewoluował w kierunku modelu bio-psycho-społecznego, uwzględniającego wpływ czynników biologicznych (np. etiologia niepełnosprawności), psychologicznych (np. umiejętności poznawcze i emocjonalne) oraz społecznych (np. dostęp do edukacji, zatrudnienia, wsparcia społecznego) na funkcjonowanie osoby.
Rozwój koncepcji funkcjonowania psychospołecznego osób z niepełnosprawnością intelektualną jest związany z rosnącą świadomością praw człowieka i dążeniem do inkluzji. Prace autorów, takich jak Kościelak, podkreślają znaczenie indywidualnego podejścia i koncentracji na mocnych stronach osoby, a nie tylko na jej ograniczeniach. Badania pokazują, że odpowiednie wsparcie, dostosowane do indywidualnych potrzeb i możliwości, może znacząco poprawić jakość życia osób z niepełnosprawnością intelektualną, zwiększyć ich samodzielność i umożliwić aktywne uczestnictwo w życiu społecznym.
Przykładowo, studium przypadku osoby z niepełnosprawnością intelektualną, która dzięki dostępowi do odpowiedniego programu edukacyjnego i wsparciu ze strony rodziny i społeczności lokalnej, nabyła umiejętności zawodowe i podjęła pracę w chronionym zakładzie pracy, ilustruje potencjał interwencji psychospołecznych. Z kolei, brak dostępu do takich możliwości i negatywne postawy społeczne mogą prowadzić do izolacji, braku samodzielności i obniżenia jakości życia. Aktualne rozumienie funkcjonowania psychospołecznego osób z niepełnosprawnością intelektualną kładzie nacisk na wzmocnienie, partycypację i dążenie do maksymalnej możliwej niezależności, uwzględniając jednocześnie specyficzne wyzwania, z jakimi się mierzą te osoby.