Biologia na Czasie Sprawdzian Rozdział 3: Dziedziczenie i Zmienność – to sprawdzian obejmujący zagadnienia związane z mechanizmami dziedziczenia cech, prawami Mendla oraz różnymi rodzajami zmienności genetycznej i środowiskowej.
Krok 1: Prawa Mendla. Pierwsze prawo Mendla (prawo czystości gamet) mówi, że w gametach znajduje się tylko jeden allel danego genu. Na przykład, jeśli roślina ma genotyp Aa (gdzie A to allel dominujący a to allel recesywny), jej gamety będą miały albo allel A, albo allel a. Drugie prawo Mendla (prawo niezależnego dziedziczenia cech) dotyczy genów znajdujących się na różnych chromosomach; allel jednego genu jest dziedziczony niezależnie od alleli innych genów. Przykład: kolor kwiatów (Aa) i kształt nasion (Bb) będą dziedziczone oddzielnie.
Krok 2: Krzyżówki genetyczne. Do rozwiązywania zadań wykorzystuje się szachownicę Punnetta. Załóżmy, że krzyżujemy dwie rośliny o genotypie Aa. W szachownicy umieszczamy gamety jednej rośliny (A, a) w rzędach, a gamety drugiej (A, a) w kolumnach. Pola szachownicy wypełniamy kombinacjami alleli (AA, Aa, aA, aa). Otrzymujemy stosunek genotypów: 1 AA : 2 Aa : 1 aa. Stosunek fenotypów zależy od tego, który allel jest dominujący, a który recesywny.
Krok 3: Zmienność genetyczna i środowiskowa. Zmienność genetyczna wynika z mutacji i rekombinacji genetycznej. Mutacje to zmiany w sekwencji DNA, a rekombinacja zachodzi podczas mejozy. Zmienność środowiskowa to różnice w fenotypie wynikające z wpływu środowiska na organizm. Na przykład, wzrost rośliny może być ograniczony dostępem do wody i światła, niezależnie od jej genotypu.
Krok 4: Dziedziczenie cech sprzężonych z płcią. Geny znajdujące się na chromosomach płciowych (X i Y) dziedziczą się inaczej. Przykład: daltonizm u ludzi jest sprzężony z chromosomem X. Kobiety (XX) mogą być nosicielkami, a mężczyźni (XY) – chorzy, jeśli odziedziczą allel daltonizmu na chromosomie X.
Znaczenie: Zrozumienie zasad dziedziczenia pozwala na przewidywanie prawdopodobieństwa wystąpienia pewnych cech u potomstwa. Ma to ogromne znaczenie w hodowli roślin i zwierząt, gdzie dąży się do uzyskania osobników o pożądanych cechach. Ponadto, wiedza ta jest kluczowa w poradnictwie genetycznym, gdzie ocenia się ryzyko wystąpienia chorób genetycznych u dzieci.